Kluczowe obowiązki organów fundacji rodzinnej, prawa beneficjentów. Jak unikać rodzinnych sporów?

Fundacja rodzinna może być skutecznym narzędziem sukcesji i ochrony majątku, ale tylko wtedy, gdy jej zasady działania zostaną odpowiednio przemyślane już na etapie tworzenia statutu. Niejasne kompetencje organów, brak procedur na wypadek śmierci fundatora czy niedoprecyzowane prawa beneficjentów mogą prowadzić do sporów rodzinnych i paraliżu decyzyjnego. W artykule omawiamy, jak działają organy fundacji rodzinnej, jakie prawa mają beneficjenci i jak przygotować statut, który zapewni przejrzyste zarządzanie majątkiem.

Wprowadzenie – jaki jest cel fundacji rodzinnej?

Fundacja rodzinna to forma prawna, która pozwala gromadzić oszczędności, reinwestować je i zarządzać majątkiem w sposób uporządkowany, z myślą o długoterminowym bezpieczeństwie finansowym członków rodziny.

Jej główną ideą jest oddzielenie majątku rodzinnego od bieżącej działalności gospodarczej oraz od potencjalnych sporów między spadkobiercami. Dzięki temu staje się skutecznym narzędziem ochrony aktywów i minimalizowania ryzyka konfliktów, zwłaszcza w procesie sukcesji, jaka następuje w przypadku śmierci założyciela rodzinnego biznesu.

Taka fundacja działa na podstawie przepisów ustawy o fundacji rodzinnej, co oznacza, że jej funkcjonowanie musi być zgodne z obowiązującym prawem, jasno określonym statutem oraz zasadami zarządzania majątkiem określonymi przez fundatora w statucie.

To właśnie ta formalna, ustawowa konstrukcja zapewnia przejrzystość, stabilność i bezpieczeństwo zarówno dla fundatora, jak i beneficjentów i stanowi podstawę do wypracowania indywidualnego dla każdej rodziny modelu sukcesji rodzinnego majątku inwestycyjnego, modelu finansowego wspierania członków rodziny w kolejnych pokoleniach oraz modelu współdziałania członków rodziny w zarządzaniu majątkiem rodzinnym stworzonym dzięki pracy i zaangażowaniu fundatora oraz innych członków rodziny.

Proces ustanowienia fundacji rodzinnej

Ustanowienie fundacji rodzinnej następuje w formie aktu notarialnego, w którym fundator składa oświadczenie o jej powołaniu oraz określa w statucie fundacji rodzinnej podstawowe zasady jej działania, organy władzy fundacji, a także cele szczegółowe powołania fundacji rodzinnej. Akt notarialny jest konieczny, aby fundacja mogła zostać następnie wpisana do rejestru przez sąd rejestrowy i rozpocząć działalność zgodnie z ustawą, gdyż oświadczenie o powołaniu fundacji rodzinnej oraz statut fundacji rodzinnej należy udokumentować aktem notarialnym.

Po złożeniu oświadczeń woli o powołaniu i rejestracji fundacji, fundator nie ma obowiązku uczestniczyć w jej dalszym życiu. O zakresie swojego dalszego zaangażowania w zarządzanie zdecyduje w statucie. Elastyczność kreacji postanowień statutu pozostawia mu możliwość działania i realizowania celów bez jego aktywnego uczestnictwa w ramach danego podmiotu. Konstrukcja może być następująca – fundację rodzinną powołuje fundator, natomiast czy zachowa sobie wpływ na proces decyzyjny w fundacji rodzinnej w przyszłości, czy odda władzę innym członkom rodziny – beneficjentom – zależy od postanowień statutu i aktu ustanowienia fundacji.

Rola fundatora polega na tym, że to właśnie on z własnej inicjatywy powołuje fundację, wnosi do niej majątek i decyduje o jej celach oraz sposobie funkcjonowania. Fundator jest ustalany dożywotnio w akcie notarialnym i nie można tego zmienić. Nie istnieją ograniczenia co do liczby fundatorów danej fundacji – może być jeden lub kilku, w zależności od woli osób składających oświadczenie woli w tym przedmiocie i majątku, jaki planują wnieść do fundacji rodzinnej.

Statut fundacji jest kluczowym dokumentem, który określa zasady działania całej struktury. Powinien zawierać między innymi:

• postanowienia dotyczące organów, ich kompetencji i sposobu podejmowania decyzji (postanowienia statutu w tym zakresie są obligatoryjne), ewentualne postanowienia dotyczące organu kontroli wewnętrznej,
• zasady zarządzania majątkiem,
• przedmiot działalności fundacji,
• reguły dotyczące beneficjentów i świadczeń,
• procedury związane z sukcesją i zmianami w funkcjonowaniu fundacji

Statut stanowi podstawę działania fundacji i musi odzwierciedlać jej aktualną strukturę oraz cele. Dobrze napisany statut tak przekazuje kompetencje i uprawnienia, by działanie fundacji po śmierci fundatora nie oznaczało konieczności każdorazowej zmiany statutu przy wykonywaniu zapisów dotyczących jej istnienia.

Co to znaczy dobrze napisany statut fundacji rodzinnej? Dobrze napisany statut fundacji rodzinnej to statut indywidualnie dostosowany do najbardziej optymalnego przyjętego w konkretnej rodzinie modelu zarządzania majątkiem inwestycyjnym, modelu spełniania świadczeń na rzecz beneficjentów oraz modelu rozwiązywania konfliktów pomiędzy członkami rodziny.

Jeżeli statut przewiduje inne rozwiązania niż standardowe, oznacza to, że fundator korzysta z elastyczności przewidzianej w ustawie. Takie rozwiązania muszą być jednak jasno opisane, spójne z przepisami i umożliwiać prawidłowe funkcjonowanie organów fundacji.

Ustawa o fundacji rodzinnej pozwala na bardzo elastyczne dostosowanie konstrukcji każdej fundacji rodzinnej do potrzeb fundatora.

Organy fundacji rodzinnej – kto zarządza i kontroluje?

Zarząd fundacji

Zarząd jest jedynym obowiązkowym organem fundacji, a prawo nie precyzuje minimalnej czy maksymalnej liczby członków zarządu.

Powołanie zarządu następuje zgodnie z postanowieniami statutu. Przyjęło się, że pierwszy skład zarządu jest wskazywany przez fundatora w akcie założycielskim lub bezpośrednio w statucie. Jeżeli statut nie stanowi inaczej, fundator decyduje o tym, kto obejmuje funkcję członka zarządu. Może też zadecydować, że po jego śmierci uprawnienie to przechodzi na zgromadzenie beneficjentów. Nic nie stoi na przeszkodzie, by odmiennie uregulować powyższe zagadnienia. Przykładowo, fundator może postanowić, że pierwszy i jednoosobowy skład zarządu stanowi on osobiście.

Zarząd może być jednoosobowy lub wieloosobowy. Minimalna liczba członków zarządu to jedna osoba, ponieważ przepisy dopuszczają jednoosobowy skład zarządu jako formę prawidłową. Liczba członków zarządu zależy od treści statutu, który może przewidywać zarówno jedną osobę, jak i większy skład.

Rola członka zarządu obejmuje prowadzenie spraw fundacji, zarządzanie jej majątkiem, wykonywanie obowiązków wynikających z ustawy oraz realizację celów fundacji określonych przez fundatora w statucie fundacji. Członek zarządu ma prawo podejmować decyzje w zakresie swojej funkcji i uczestniczyć w działaniach organu. Pozostałe uprawnienia zarządu – ponad te wskazane w ustawie – mogą zostać nadane przez fundatora w akcie powołania fundacji.

Ważną rolą zarządu jest reprezentacja fundacji, czyli składanie oświadczeń woli. Zarząd reprezentuje fundację na zewnątrz i działa w imieniu fundacji. Oznacza to, że zarząd składa oświadczenia woli, zawiera umowy i wykonuje czynności prawne, które wywołują skutki dla fundacji.

Złożenie rezygnacji z funkcji członka zarządu powoduje wygaśnięcie jego mandatu. Jeżeli statut stanowi inaczej, konieczne jest powołanie nowej osoby, aby zapewnić prawidłowe działanie organu. W przypadku zarządu jednoosobowego rezygnacja wymaga niezwłocznego uzupełnienia składu.

Gdy statut stanowi inaczej, to może wprowadzać odmienne zasady dotyczące liczby członków zarządu, sposobu reprezentacji, trybu powoływania i odwoływania lub organizacji jego pracy. W praktyce oznacza to, że rozwiązania statutowe mają pierwszeństwo, o ile są zgodne z ustawą i zapewniają prawidłowe funkcjonowanie fundacji.

Organizacja zarządu obejmuje sposób wykonywania czynności, zasady podejmowania decyzji oraz wewnętrzne reguły współpracy. Zarząd fundacji musi również pamiętać, by sporządzać roczne sprawozdania z działalności organizacji. Bieżąca działalność zarządu to codzienne czynności związane z prowadzeniem spraw fundacji, realizacją jej celów i wykonywaniem obowiązków wynikających z ustawy oraz statutu.

Powoływanie i zmiany w zarządzie

Procedura wyboru członków zarządu fundacji rodzinnej polega na ich powołaniu i odwołaniu przez fundatora lub inny organ wskazany w statucie. Kandydatury są zgłaszane zgodnie z zasadami statutowymi, a decyzja organu powołującego skutkuje objęciem funkcji. Zasadą jest, że pierwszy skład zarządu powołuje fundator przy okazji aktu o ustanowieniu fundacji rodzinnej.

Status członka zarządu uprawnia do prowadzenia spraw fundacji rodzinnej. Do utraty statusu członka zarządu dochodzi przez odwołanie, rezygnację, upływ kadencji, śmierć lub inne przyczyny określone w statucie.

Podejmowanie uchwał w ramach zarządu odbywa się zgodnie z zasadami statutowymi, najczęściej przy zwykłej większości głosów i określonym kworum, z możliwością głosowania zdalnego lub pisemnego.

Śmierć członka zarządu fundacji powoduje wygaśnięcie mandatu, zmniejszenie liczby członków zarządu i może prowadzić do utraty zdolności do podejmowania uchwał, co wymaga uzupełnienia składu. Dobrze napisany statut fundacji rodzinnej winien obejmować zapisy na wypadek wystąpienia tego rodzaju zdarzeń, celem zapobieżenia wystąpienia braków w reprezentowaniu fundacji rodzinnej.

Dodatkowo należy przewidzieć sytuację, w której następuje zaginięcie członka zarządu lub osoby, osób uprawnionych do powoływania członków zarządu.

Konieczność posiadania stałej liczby członków wpływa na funkcjonowanie fundacji rodzinnej, ponieważ spadek poniżej wymaganej liczby może uniemożliwić podejmowanie uchwał i reprezentację, co wymaga niezwłocznej kooptacji do składu organu.

Dlatego też określenie w statucie fundacji sztywnej liczby członków zarządu może być złym rozwiązaniem.

Organizacja pracy zarządu w praktyce

Wobec przedstawienia tematyki związanej z powołaniem i uprawnieniami zarządu, naturalnym zdaje się omówienie jego funkcjonowania w praktyce.

Nazwa organu i jego kompetencje przywodzą na myśl uregulowania dotyczące spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a nie na przykład czy spółki jawnej.

W ramach wykonywania statutowych obowiązków przez zarząd, jego członkowie winni podejmować stosowne uchwały. Uchwały zarządu muszą być podpisane przez wszystkich obecnych na posiedzeniu.

Samo działanie zarządu fundacji odbywa się w ramach posiedzeń, co do których zwoływania Ustawa o fundacji rodzinnej przewiduje stosowne procedury. Przede wszystkim, członkowie zarządu fundacji muszą być odpowiednio wcześnie informowani o dacie zebrania i o proponowanym porządku obrad.

Uchwały organu fundacji rodzinnej podjęte na danym posiedzeniu są protokołowane. Protokół powinien zawierać listę członków organu uczestniczących w głosowaniu i treść podjętych uchwał oraz wynik głosowania. Protokół podpisują co najmniej członek organu fundacji rodzinnej prowadzący posiedzenie i osoba sporządzająca protokół. Protokół z posiedzenia zarządu powinien zawierać datę spotkania oraz wyodrębnioną listę uczestników.

Członkowie zarządu fundacji powinni mieć nadto na uwadze, iż dokumenty z zebrań zarządu winny być przechowywane do końca istnienia organizacji, co oczywiście implikuje ich odpowiedzialność za podejmowane działania.

Nic nie stoi na przeszkodzie, by członkowie zarządu fundacji pełnili swoje funkcje za wynagrodzeniem. Jeżeli nie umówiono się w sprawie wysokości wynagrodzenia zarządu, jego członkowie pełnią funkcję bez wynagrodzenia.

Swoboda organizacji zarządu należy do uprawnień fundatora, który w statucie może dookreślić i wskazać na szczególne jego uprawnienia i obowiązki.

Rada nadzorcza fundacji i inne organy kontroli wewnętrznej

Statut fundacji rodzinnej może przewidywać powołanie innych organów aniżeli zarząd, a w szczególności organu kontroli wewnętrznej, które tak jak w spółce mogą pełnić funkcję podobną do znanej ze spółek komisji rewizyjnej czy rady nadzorczej. Organ ten możemy nazwać radą fundacji lub radą nadzorczą fundacji.

Rada fundacji jest jednym z fakultatywnych organów fundacji rodzinnej. Rada nadzorcza fundacji jest obowiązkowa, gdy liczba beneficjentów przekracza 25 osób. Do tego jednak czasu jej istnienie musi wynikać ze statutu fundacji.

Rada fundacji działa jako organ kontrolny fundacji rodzinnej i odpowiada za nadzór nad prawidłowym funkcjonowaniem fundacji oraz nad działalnością zarządu. Jest to rola organu kontroli wewnętrznej. Do jej kompetencji należy między innymi ocena sprawozdań zarządu, kontrola realizacji celów fundacji, monitorowanie sposobu zarządzania majątkiem, analizowanie ryzyka oraz reagowanie na nieprawidłowości. Statut może rozszerzać zakres jej uprawnień, o ile pozostaje to zgodne z ustawą.

Rada fundacji może składać się z jednej osoby lub z kilku osób, w zależności od postanowień statutu. Jeżeli rada fundacji składa się z kilku osób, statut określa sposób wyboru członków, zasady ich powoływania i odwoływania oraz tryb podejmowania decyzji. W praktyce członków rady fundacji powołuje fundator albo inny organ wskazany w statucie, który zostanie umocowany do powoływania organu kontroli wewnętrznej.

Fundator ma znaczącą swobodę w ustalaniu zasad funkcjonowania rady fundacji, rady nadzorczej fundacji. Przykładowy zapis w statucie może przewidywać, iż rada fundacji jest organem kontrolnym i opiniującym, który składa się z 3 do 6 członków wybieranych na pięcioletnią kadencję, a nadto, że rada fundacji składa się z określonych członków rodziny fundatora, kluczowych beneficjentów. Nie ma też przeszkód, aby funkcja w organie kontroli wewnętrznej fundacji – radzie fundacji – została powierzona osobie spoza grona beneficjentów – zewnętrznemu ekspertowi.

Powołanie rady fundacji jako organu kontroli wewnętrznej wzmacnia się przejrzystość działania fundacji i ustanawia dodatkowy mechanizm bezpieczeństwa.

Jej rola będzie także kluczowa we współpracy z gronem ekspertów przeprowadzającym audyt fundacji rodzinnej.

Ustawodawca nie wykluczył powołania innych organów kontroli, pozostawiając do dyspozycji Fundatora uszczegółowienie zapisów statutu w tym zakresie, chociażby poprzez możliwość ustanowienia organu o kompetencjach podobnych do komisji rewizyjnej czy rady fundatorów. Kluczowym przy powoływaniu zdaje się zapewnienie, by członkowie organu kontroli wewnętrznej byli niezależni od członków zarządu, aby zapewnić obiektywność kontroli i dawać rady fundatorom.

Czy rada fundacji jest obowiązkowa, jeśli fundacja posiada status organizacji pożytku publicznego (OPP)?

Na to pytanie należy odpowiedzieć – tak, jeżeli fundacja rodzinna miałaby prowadzić działalność pożytku publicznego, co teoretycznie jest dopuszczalne, aczkolwiek nie spotyka się w praktyce takiego rozwiązania.

Beneficjenci – jakie mają prawa i obowiązki?

Beneficjenci fundacji rodzinnej to osoby wskazane imiennie w statucie lub następczo przez fundatora, które mają otrzymywać świadczenia z majątku fundacji. Przysługują im prawa wynikające z postanowień statutu, w szczególności prawo do świadczeń pieniężnych lub niepieniężnych, prawo do informacji o realizacji ich uprawnień oraz prawo do uczestniczenia w procedurach przewidzianych dla beneficjentów (np. zgłaszanie wniosków dotyczących świadczeń).

Na beneficjentach mogą ciążyć obowiązki określone w statucie, takie jak przestrzeganie zasad korzystania z majątku fundacji, współpraca przy realizacji celów fundacji lub wykonywanie określonych czynności. Obowiązki te nie mogą jednak wykraczać poza zakres dopuszczony ustawą o fundacji rodzinnej.

Korzystanie z majątku fundacji odbywa się wyłącznie w sposób określony w statucie i decyzjach organów fundacji. Beneficjenci mogą otrzymywać świadczenia finansowe, rzeczowe lub usługowe, ale nie mają prawa do swobodnego dysponowania majątkiem fundacji ani żądania jego podziału.

Tworząc statut fundacji rodzinnej fundator ma pełną elastyczność w kształtowaniu zasad świadczeń na rzecz beneficjentów.

Uprawnienia beneficjenta fundacji obejmują między innymi prawo beneficjenta do uzyskania informacji o sytuacji finansowej fundacji w zakresie dotyczącym realizacji jego świadczeń. Statut może przewidywać dostęp do sprawozdania finansowego lub jego części, a także możliwość zgłaszania uwag dotyczących sposobu gospodarowania majątkiem w zakresie wpływającym na prawa beneficjenta.

Zgromadzenie beneficjentów fundacji rodzinnej

Sama działalność i uprawnienia beneficjentów materializują się w ramach zgromadzenia beneficjentów. W modelowym statucie dobrze zarządzanej fundacji rodzinnej winien znaleźć się zapis, iż zgromadzenie beneficjentów podejmuje kluczowe decyzje strategiczne.

Zakres tych decyzji strategicznych powinien być wskazany w statucie fundacji rodzinnej ze wskazaniem jakie decyzje wymagają jednomyślności, jakie są podejmowane kwalifikowaną większością głosów a jakie są podejmowane bezwzględną większością głosów. Warto też rozważyć wprowadzenie kworum.

Zgromadzenie beneficjentów jest w wielu aspektach podobne do zgromadzenia wspólników w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, czy też walnego zgromadzenia w spółce akcyjnej – jednak z uwagi na odmienny charakter samej fundacji rodzinnej, nie wiąże się z nim utożsamiania członków tego organu z fundacją i odpowiedzialnością.

W ustanawianiu składu zgromadzenia beneficjentów kluczową rolę odgrywa fundator. Zgromadzenie beneficjentów tworzą beneficjenci, którym w statucie przyznano uprawnienie do uczestnictwa w nim. Natomiast treść statutu jest ustalana przez fundatora, dlatego to on będzie decydował o składzie osobowym zgromadzenia beneficjentów.

Fundator może tak skonstruować zapisy statutu, że każdy beneficjent czerpiący korzyści z fundacji będzie mieć mieć wpływ na strategiczne decyzje. Rozszerzając uprawnienia zgromadzenia beneficjentów, fundator obdarza członków swojej rodziny pełnym zaufaniem i wierzy w ich kompetencje co do podejmowania kluczowych z punktu widzenia działalności fundacji decyzji.

Fundator może jednak mieć poczucie, że określone osoby z kręgu beneficjentów nie powinny uczestniczyć w podejmowaniu decyzji – jednak nie chce pozbawić ich korzyści płynących z rodzinnego majątku. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy dany członek rodziny zawiódł już zaufanie pozostałych jej członków, jest przewlekle chory lub po prostu nie posiada odpowiednich kompetencji biznesowych. W tej sytuacji fundator może indywidualnie wykluczyć takich beneficjentów od uczestniczenia w zgromadzeniu wspólników, nie pozbawiając jednak danego beneficjenta prawa do świadczeń z fundacji rodzinnej.

Fundator może też ustanowić określone kryteria dla członków zgromadzenia beneficjentów – uznając, że dopiero spełnianie wskazanych warunków uprawnia do wpływu na losy fundacji. W ramach przykładowych konstrukcji można wskazać na:

• osiągnięcie określonego wieku,
• ukończenie studiów wyższych na określonym kierunku,
• brak karalności za jakiekolwiek przestępstwo,
• bycie najstarszym dzieckiem w danej linii potomków rodziny,
• pozostawanie w związku małżeńskim.

Ustalenie takich kryteriów jest wymagające, ale może być uzasadnione, szczególnie w przypadku fundacji dysponujących dużym majątkiem w branży o skomplikowanym środowisku prawnym czy też biznesowym. Wobec doniosłości uprawnień zgromadzenia beneficjentów, sposób nabycia prawa do zasiadania w jego szeregach winien zostać uszczegółowiony w ramach zapisów statutu.

Zgromadzenie beneficjentów jest organem podejmującym uchwały w fundacji rodzinnej. Do jego głównych kompetencji należy:

• rozpatrzenie i zatwierdzenie sprawozdania finansowego fundacji rodzinnej za poprzedni rok obrotowy;
• udzielenie absolutorium członkom organów fundacji rodzinnej z wykonania przez nich obowiązków;
• podział lub pokrycie wyniku finansowego netto;
• wybór firmy audytorskiej, w przypadku gdy sprawozdanie finansowe podlega badaniu.

Możliwość dowolnej – w oparciu o literę prawa – kreacji uprawnień oraz wskazania, jak silną władzę w fundacji rodzinnej posiada zgromadzenie beneficjentów uprawnia fundatora do nadania następujących uprawnień:

• zasad ustalenia wynagrodzenia członków zarządu;
• zobowiązanie zarządu do uzyskania zgody zgromadzenia beneficjentów przy zaciąganiu zobowiązań finansowych o określonej wartości;
• wymogu zgody zgromadzenia beneficjentów na zawarcie umów z podmiotami powiązanymi z fundacją rodzinną lub członkami organów fundacji.

Jak widać, elastyczność Ustawy o fundacji rodzinnej pozwala fundatorowi na podjęcie decyzji jak bardzo uzależniony od woli beneficjentów fundacji rodzinnej ma być zarząd.

Działalność fundacji rodzinnej w praktyce

Zakres działalności

Fundacja rodzinna może zajmować się przede wszystkim zarządzaniem majątkiem wniesionym przez fundatora oraz jego pomnażaniem z myślą o zabezpieczeniu najbliższych. Jej działalność obejmuje m.in. inwestowanie środków, wypłatę świadczeń na rzecz beneficjentów czy ochronę rodzinnego biznesu przed rozdrobnieniem.

Pozwala bowiem ochronę majątku przed spadkobraniem i skutkami przejścia rodzinnego majątku inwestycyjnego na następców prawnych jego twórcy w kolejnych pokoleniach i skutkami tego spadkobrania, co najczęściej jest związane z podziałem majątku, rozdrobnieniem i bardzo często spieniężeniem.

Ustawa o fundacji rodzinnej zakłada, że fundacja działa w interesie beneficjentów, a realizacja tego interesu następuje m.in. poprzez przekazywanie beneficjentom świadczeń (art. 2 ust. 1 i art. 30 Ustawy o fundacji rodzinnej). Co ważne, beneficjentem może nie tylko osoba fizyczna, ale także organizacja pozarządowa prowadząca działalność pożytku publicznego (OPP) – pod warunkiem, że zostanie formalnie wpisana na listę beneficjentów fundacji rodzinnej.

Choć fundacja rodzinna nie jest typowym podmiotem gospodarczym, może prowadzić działalność gospodarczą w ściśle określonych przez Ustawę o fundacji rodzinnej obszarach. Dzięki temu może generować przychody, ale bez przekształcania się w klasyczne przedsiębiorstwo nastawione na szeroką działalność rynkową.

Przedmiot tej dozwolonej działalności gospodarczej reguluje art. 5 ustawy o fundacji rodzinnej. Co istotne, ustawodawca nie zabrania prowadzenia działalności gospodarczej w ramach fundacji rodzinnej w zakresie szerszym, aniżeli tym wskazanym w ustawie. Konsekwencją „wyjścia” poza dopuszczalny zakres jest wyższa stawka podstawy opodatkowania – 25 %.

Chodzi o to, by fundacja rodzinna mogła pomnażać majątek, ale nie działała jak klasyczne przedsiębiorstwo. Dopuszczalna jest zatem aktywność w zakresie:

1. zbywania mienia, o ile mienie to nie zostało nabyte wyłącznie w celu dalszego zbycia,
2. najmu, dzierżawy lub udostępniania mienia do korzystania na innej podstawie,
3. przystępowania do spółek handlowych, funduszy inwestycyjnych, spółdzielni oraz podmiotów o podobnym charakterze, mających swoją siedzibę w kraju albo za granicą, a także uczestnictwa w tych spółkach, funduszach, spółdzielniach oraz podmiotach,
4. nabywania i zbywania papierów wartościowych, instrumentów pochodnych i praw o podobnym charakterze,
5. udzielania pożyczek: spółkom kapitałowym, w których fundacja rodzinna posiada udziały albo akcje, spółkom osobowym, w których fundacja rodzinna uczestniczy jako wspólnik, beneficjentom,
6. obrotu zagranicznymi środkami płatniczymi należącymi do fundacji rodzinnej w celu dokonywania płatności związanych z działalnością fundacji rodzinnej;
7. produkcji przetworzonych w sposób inny niż przemysłowy produktów roślinnych i zwierzęcych, z wyjątkiem przetworzonych produktów roślinnych i zwierzęcych uzyskanych w ramach prowadzonych działów specjalnych produkcji rolnej oraz produktów opodatkowanych podatkiem akcyzowym, o ile ilość produktów roślinnych lub zwierzęcych pochodzących z własnej uprawy, hodowli lub chowu, użytych do produkcji danego produktu stanowi co najmniej 50% tego produktu;
8. gospodarki leśnej.

Działalność, o której mowa w pkt 7 i 8 powyżej, fundacja rodzinna może wykonywać wyłącznie w związku z prowadzonym gospodarstwem rolnym.

Dzięki temu fundacja rodzinna może generować przychody i stabilizować majątek rodzinny, ale jej działalność pozostaje ograniczona do sfery zarządzania i inwestowania, a nie pełnoskalowej aktywności biznesowej.

Wbrew swojej nazwie, fundacja rodzinna nie musi prowadzić działalności charytatywnej, nie prowadzi działalności pożytku publicznego ani nie jest organizacją która posiada status organizacji pożytku publicznego. O ile ustanowieniu fundacji charytatywnej towarzyszy realizacja celów społecznie lub gospodarczo użytecznych, o tyle źródeł powołania fundacji rodzinnej należy upatrywać w potrzebie zabezpieczenia prywatnego majątku oraz zarządzania nim w zgodzie z określoną w statucie fundacji wolą fundatora. Instytucja fundacji rodzinnej nie podlega pod regulacje ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach, lecz ustawy z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej.

W odróżnieniu od klasycznie rozumianej fundacji, która może prowadzić działalność gospodarczą wyłącznie jako dodatkową w związku ze swoimi działaniami na rzecz pożytku publicznego, fundacja rodzinna ma znacznie szerzej określone możliwości działania i mnożenia posiadanego majątku.

Majątek i odpowiedzialność

Majątek fundacji rodzinnej to aktywa fundacji, składające się z funduszu założycielskiego określonego w akcie notarialnym, który jest wykorzystywany do celów statutowych fundacji.

Majątek ten jest prawnie wyodrębniony z majątku fundatora i beneficjentów, co oznacza, że stanowi odrębną masę majątkową. Chroni go zasada, że fundacja odpowiada za swoje zobowiązania wyłącznie tym majątkiem, a nie majątkiem prywatnym fundatora czy członków organów.

Członkowie zarządu ponoszą odpowiedzialność wobec fundacji rodzinnej za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami statutu. Co istotne, aby pociągnięcie członków zarządu do odpowiedzialności było możliwe, konieczne jest wystąpienie przesłanki winy, którą można im przypisać. Wina ta najczęściej będzie objawiać się w naruszeniu zasady zachowania należytej staranności.

W praktyce, ograniczona odpowiedzialność członków zarządu wystąpi wtedy, gdy działają oni zgodnie z prawem, statutem i uchwałami właściwych organów. Nie poniosą oni odpowiedzialności za zwykłe ryzyko gospodarcze ani za działania podjęte w granicach należytej staranności.

Zwolnienie członków zarządu z odpowiedzialności jest możliwe, gdy wykażą, że nie ponoszą winy za powstałą szkodę, działali w interesie fundacji, a ich decyzje były racjonalne i oparte na dostępnych informacjach. W praktyce może to oznaczać również udzielenie absolutorium przez zgromadzenie beneficjentów, o ile nie doszło do naruszenia prawa.

Odpowiedzialność „na rzecz fundacji” oznacza, że ewentualne roszczenia kierowane są nie do prywatnego majątku osób działających w imieniu fundacji, lecz do samej fundacji jako podmiotu. W praktyce jest to mechanizm, który ma zabezpieczać osoby które podpisują zobowiązania za fundację przed osobistym ryzykiem, a jednocześnie zapewniać, że fundacja ponosi konsekwencje swoich działań jako odrębny byt prawny.

Co to znaczy dobrze napisany statut fundacji rodzinnej? Rola statutu fundacji w zapobieganiu sporów rodzinnych.

Powyżej uściśliliśmy – co to znaczy dobrze napisany statut fundacji rodzinnej. Powinien on być dostosowany do: indywidualnych potrzeb fundatora, wizji sposobu zarządzania rodzinnym majątkiem inwestycyjnym jaki zostanie wprowadzony do fundacji rodzinnej, preferowanych metod podejmowania decyzji w przyszłości, zwłaszcza w kolejnych pokoleniach oraz oczekiwanych przez fundatora zasad nadawania statusu beneficjenta w kolejnych pokoleniach.

Statut fundacji rodzinnej jest znacznie bardziej skomplikowany niż umowa spółki. Wynika to z faktu, iż ustawa o fundacji rodzinnej umożliwia wprowadzenie bardzo elastycznych rozwiązań, dostosowanych indywidualnie do oczekiwań fundatora i członków jego rodziny.

Przykładem możliwości indywidualnego dostosowania statutu do sytuacji konkretnej rodziny jest rola fundatora. Często klienci myślący o utworzeniu fundacji rodzinnej pytają – jaka jest rola fundatora? Czy ma on mieć, jako osoba wnosząca majątek, rolę dominującą w fundacji, czy też nie? Pytania wynikają z faktu, iż ustawa nie przesądza tej kwestii. Nie należy tworzyć analogii do spółek, zwłaszcza spółek kapitałowych, gdzie wspólnik wnoszący znaczący wkład nabywa status dominujący w spółce i co więcej status ten przechodzi na następców prawnych np. spadkobierców lub może on być przedmiotem obrotu.

Sytuacja w przypadku fundacji rodzinnej jest całkowicie odmienna. Status fundatora, beneficjenta nie jest możliwy do przeniesienia, a jego rola może być swobodnie definiowana. W fundacji rodzinnej można nadać fundatorowi rolę dominującą tak, aby nadal zarządzał rodzinnym majątkiem inwestycyjnym, podejmował kluczowe decyzje, można też rolę fundatora zrównać z rolą innych członków rodziny fundatora, którzy otrzymają status beneficjentów fundacji lub też tę rolę ograniczyć wyłącznie do wniesienia mienia i nawet nie nadawać fundatorowi statusu beneficjenta.

Ta elastyczność rozwiązań pozwala na wypracowanie indywidualnego modelu zarządzania rodzinnym majątkiem inwestycyjnym i wprowadzenie przemyślanych rozwiązań pozwalających na unikanie rodzinnych konfliktów.

Tworząc statut fundacji rodzinnej, analizujemy wyniki uprzednio przeprowadzonej ankiety potrzeb klienta i tworzymy indywidualne rozwiązania dostosowane do potrzeb każdej rodziny. Następnie treść statutu jest konsultowana z klientem, aby zaproponowane przez nas rozwiązania były zrozumiałe i akceptowalne przez klienta.

Przykład praktyczny – jak uniknąć rodzinnego sporu?

W ramach praktycznego przybliżenia i nadania odpowiedniego znaczenia opisywanym w niniejszym artykule treściom, przybliżyć należy jeden z najczęściej występujących scenariuszy braku zapewnienia przejrzystości zapisów statutu fundacji rodzinnej.

Fundacja powstała z inicjatywy ojca, który chciał uporządkować sprawy majątkowe i zapewnić rodzinie stabilność.

Po jego śmierci rodzeństwo zaczęło jednak spierać się o to, ilu członków powinien liczyć zarząd, kto ma prawo decydować o majątku i jak podejmować kluczowe decyzje. Źródłem problemów okazał się statut, który nie precyzował podstawowych zasad funkcjonowania organów fundacji po śmierci fundatora. W rzeczywistości okazało się, że statut stanowi inaczej aniżeli wola pozostałych beneficjentów gdyż przy jego tworzeniu nie skonsultowano treści statutu z innymi beneficjentami.

Brak jasnych reguł dotyczących wyboru członków zarządu sprawił, że każdy interpretował zapisy na własną korzyść. Nie było określone, kto powołuje zarząd, jak długo trwa kadencja ani jak wygląda procedura powołania i odwołania jego członków. To otworzyło drogę do sporów o wpływy i blokowania decyzji.

Nieprecyzyjne zasady reprezentacji doprowadziły do sytuacji, w której jeden członek zarządu mógł działać samodzielnie, choć inni uważali, że konieczne jest współdziałanie. W efekcie pojawiły się obawy o nieautoryzowane decyzje dotyczące majątku fundacji i wzajemne podważanie statusu członka zarządu.

Brak przejrzystych zasad sprawozdawczości finansowej osłabił zaufanie między członkami rodziny. Nie było jasne, kto zatwierdza sprawozdania, jak często mają być sporządzane ani jakie informacje powinny być ujawniane. Do tego dochodziły zarzuty o niejasną procedurę wyboru członków komisji rewizyjnej.

Dodatkowo, zapisy statutu nie zapewniały niezależności działania władz. Lakoniczne ujęcie kompetencji zarządu i organu nadzorczego w postaci komisji rewizyjnej nie były rozdzielone, co sprzyjało wzajemnym oskarżeniom o nadużycia.

Tego typu konfliktów można było uniknąć, gdyby statut został przygotowany starannie i szczegółowo. Jasne postanowienia dotyczące struktury organów fundacji, sposobu ich powoływania i odwoływania, zasad reprezentacji oraz procedur na wypadek śmierci Fundatora stworzyłyby stabilne ramy działania i pozwolił zachować niezależność działania władz. Doprecyzowanie, kiedy za fundację można działać samodzielnie, a kiedy wymagana jest reprezentacja łączna, ograniczyłoby pole do sporów. Przejrzyste mechanizmy kontroli i raportowania budowałyby zaufanie i chroniły zarówno majątek fundacji, jak i relacje rodzinne.

Rejestracja i formalności

Rola sądu rejestrowego przy zakładaniu fundacji rodzinnej polega przede wszystkim na formalnym potwierdzeniu jej istnienia i wpisania do rejestru fundacji rodzinnych.

Choć fundacja musi zostać zarejestrowana w rejestrze fundacji rodzinnych (odpowiednik Krajowego Rejestru Sądowego) po zakończeniu czynności notarialnych, to jej wpis nie warunkuje możliwości działania. Powstają one już po podpisaniu aktu notarialnego.

Formalnie rzecz ujmując, od momentu złożenia oświadczenia woli fundatora w formie aktu notarialnego fundacja rodzinna uzyskuje przymiot podmiotu „w organizacji” co jednocześnie sprawia, że fundacja może działać, zawierać umowy i realizować swoje cele.

W świetle powyższego, istotnym jest ścisłe działanie na podstawie ustawy i zgodnie z obowiązującym prawem – choć każdy błąd formalny w statucie może opóźnić rejestrację, a w skrajnych przypadkach doprowadzić do odmowy wpisu, to nie wpłynie na możliwość prowadzenia działalności jako takiej do momentu uzyskania stosownego wpisu w rejestrze. Fundacja może prowadzić działalność w pełnym zakresie już jako fundacja rodzinna w organizacji.

W praktyce funkcjonowanie fundacji rodzinnej wiąże się również z obowiązkiem raportowania. Jeśli fundacja prowadzi działalność gospodarczą i uczestniczy jako podmiot w spółkach kapitałowych i osobowych, konieczne może być zgłaszanie zmian w umowie spółki lub innych dokumentach korporacyjnych, aby zachować zgodność z przepisami i transparentność działania. Do tego dochodzą inne wymogi formalne, takie jak aktualizowanie danych w rejestrze, przestrzeganie terminów czy prowadzenie odpowiedniej dokumentacji, co razem tworzy system, który ma zapewnić bezpieczeństwo obrotu i prawidłowe funkcjonowanie fundacji.

Podsumowanie – jak zapobiegać konfliktom i wzmacniać fundację rodzinną

Kluczem do sprawnego funkcjonowania Fundacji Rodzinnej jest jasne i konsekwentne działanie jej organów w oparciu o przejrzyste zapisy statutu fundacji.

Precyzyjne określenie kompetencji zarządu czy rady nadzorczej pozwala uniknąć nieporozumień i wzmacnia odpowiedzialność poszczególnych osób, wchodzących w ich skład. Władze fundacji pozostają wówczas wzajemnie równoważące się i uzupełniające.

Ważną rolę pełni także precyzyjne określenie kompetencji zgromadzenia beneficjentów.

Równie istotne jest to, by statut pozostawał zgodny z obowiązującym prawem, co wymaga jego regularnej aktualizacji oraz podejmowania współpracy z prawnikami i doradcami, którzy potrafią wychwycić ryzyka i zaproponować praktyczne rozwiązania problemów, które mogą wyniknąć z prowadzenia bieżącej działalności.

Ostatecznie to spójna wizja i otwarty dialog w rodzinie minimalizują ryzyko konfliktów i pozwalają fundacji realizować swoje cele w stabilny sposób.

Oferta Kancelarii.

Jeżeli zastanawiasz się nad założeniem fundacji rodzinnej, sukcesją Twojej działalności gospodarczej, poszukujesz rozwiązań zabezpieczających biznes w sytuacjach nadzwyczajnych zapoznaj się z ofertą Kancelarii.

Zapraszamy do kontaktu pod nr tel.: (+48) 511 090 050.