Fundacja rodzinna, stosunkowo nowa forma osoby prawnej wprowadzona do polskiego systemu prawnego w roku 2023, umożliwiająca kumulację i reinwestowanie majątku z jednoczesnym praktycznym zastosowaniem korzystnych regulacji podatkowych, staje się popularnym, coraz powszechniejszym narzędziem zabezpieczania rodzinnego majątku, planowania sukcesji i tworzenia struktury gwarantującej zachowanie ciągłości działania przedsiębiorstwa przez przyszłe pokolenia.
Fundacja pozwala w kompleksowy sposób zbudować innowacyjną strukturę właścicielską i zarządczą, która w perspektywie wieloletniej będzie fundamentem funkcjonowania przedsiębiorstwa fundatora. Niemniej nie można tracić z pola widzenia, że tylko umiejętne, dobrze przemyślane wykorzystanie ustawowo dostępnych narzędzi pozwoli osiągnąć ten cel. Kwestie te poruszamy w niniejszym artykule.
Na czele długiej listy zalet związanych z założeniem fundacji niewątpliwie znajduje się możliwość ustrukturyzowania majątku w sposób, który skutecznie zapobiegnie rodzinnym sporom na tle dziedziczenia i jednocześnie ochroni majątek przed rozdrobnieniem w wyniku spadkobrania. Jest to ogromna zaleta fundacji rodzinnej.
Fundacja rodzinna pozwala bowiem na, z jednej strony, swoiste wyodrębnienie kluczowych źródeł majątku i ich alokację w ramach odrębnej osoby prawnej, z drugiej zaś strony na zachowanie po stronie fundatora – przedsiębiorcy uprawnień kontrolnych i zarządczych w stosunku do tych źródeł majątku.
Z tego też powodu fundacja jest narzędziem, które w szczególności przedsiębiorcom ze znacznym majątkiem pozwala w praktyczny sposób zarządzać rodzinnym dorobkiem i zaplanować sukcesję biznesu nie pozbawiając ich jednocześnie bieżącej kontroli nad majątkiem.
Jak fundacja rodzinna chroni majątek i zapewnia jego płynne przekazanie?
Ustanowienie i rejestracja fundacji rodzinnej pozwala na ochronę integralności majątku fundatora i umożliwia spójne zarządzanie, w szerokim rozumieniu, przedsiębiorstwem fundatora – bez dzielenia majątku między spadkobierców w przypadku śmierci spadkodawcy. Jednocześnie też – co jest bardzo istotne – fundacja rodzinna zabezpiecza stabilność właścicielską biznesu fundatora w wypadku sytuacji nadzwyczajnych, losowych dotyczących osoby fundatora.
Działania ukierunkowane na zaplanowanie sukcesji biznesu, sukcesji rodzinnego majątku o charakterze inwestycyjnym z wykorzystaniem instytucji prawnej, jaką jest fundacja rodzinna, powinny być poprzedzone staranną analizą wymogów warunkujących skuteczne założenie fundacji i jej zarejestrowanie w rejestrze fundacji rodzinnych. Kluczowe znaczenie ma tutaj doradztwo prawne przy tworzeniu statutu fundacji rodzinnej i jego dobrze przemyślana treść. Na szczęście przepisy ustawy o fundacji rodzinnej dają nam tutaj bardzo dużą swobodę w indywidualnym kształtowaniu treści statutu.
Powstanie fundacji rodzinnej
Akt założycielski
Powołanie fundacji rodzinnej następuje poprzez sporządzenie przez fundatora, w formie aktu notarialnego, aktu założycielskiego. Z chwilą sporządzenia aktu powstanie fundacja rodzinna w organizacji – podmiot niebędący pełnoprawnym uczestnikiem obrotu na takich zasadach, jak fundacja wpisana do rejestru, niemniej mogący nabywać prawa, zaciągać zobowiązania i występować przed sądem.
Warto wziąć pod uwagę, że już okresie pomiędzy sporządzeniem aktu założycielskiego, a wpisem fundacji do rejestru dopuszczalne jest wnoszenie majątku do fundacji i tworzenie struktury biznesowej mającej stanowić źródło finansowego zabezpieczenia osób posiadających status beneficjentów fundacji rodzinnej.
W związku z tym, że na etapie funkcjonowania fundacji w organizacji możliwe jest wniesienie do fundacji określonych składników majątkowych, w tym składników związanych z działalnością przedsiębiorstwa fundatora, rozpoczęcie procedury gromadzenia majątku może nastąpić jeszcze przed wpisem fundacji do rejestru. Biorąc pod uwagę aktualny okres oczekiwania na rejestrację fundacji (obecnie jest to nawet 14 miesięcy) wszyscy nasi klienci decydują się na wnoszenie aktywów do fundacji rodzinnej w organizacji.
Dochodzi w ten sposób do zainicjowania łańcucha zdarzeń ukierunkowanych na przekazanie dorobku fundatora przyszłym pokoleniom w zorganizowanej formie, stanowiącej zabezpieczenie przed rozdrobnieniem majątku w wyniku spadkobrania.
Dopuszczalne jest także ustanowienie fundacji rodzinnej w testamencie. Należy jednak podkreślić, że w przypadku ustanowienia fundacji rodzinnej w testamencie powołanie fundacji do życia nastąpi dopiero po śmierci fundatora, zatem w tym przypadku niemożliwe będzie osobiste kontrolowanie przez przedsiębiorcę sytuacji majątkowej ustanowionej przez niego fundacji rodzinnej. Fundator, poprzez odpowiednią redakcję postanowień statutu, będzie zdolny do zbudowania filarów dla przyszłej fundacji, ale w nie będzie miał możliwości weryfikacji poprawności funkcjonowania utworzonej struktury i podjęcia czynności ukierunkowanych na wprowadzenie odpowiednich modyfikacji, w szczególności w drodze zmiany statutu.
Fundusz założycielski
Oprócz wspomnianego wyżej aktu założycielskiego i testamentu, do powstania fundacji konieczne jest wniesienie funduszu założycielskiego, a precyzyjniej – wniesienie środków majątkowych, w szczególności środków pieniężnych, udziałów czy nieruchomości na pokrycie tego funduszu, którego minimalna wartość wynosi 100.000,00 zł. Wniesienie mienia na fundusz jest neutralne podatkowo dla stron takiej czynności i nie powoduje obowiązków względem fiskusa. Wyjątek może dotyczyć podatku VAT. Dlatego też ważne jest zweryfikowanie podatkowych aspektów wniesienia mienia do fundacji rodzinnej przed jej utworzeniem.
Warto wspomnieć, że również przedsiębiorstwo może być przedmiotem wniesienia do fundacji rodzinnej, a skutkiem takiej czynności prawnej będzie objęcie nią wszystkiego, co wchodzi w skład przedsiębiorstwa,. Niemniej trzeba podkreślić, że częstokroć wniesienie do fundacji rodzinnej przedsiębiorstwa będzie nieuzasadnione w związku z ograniczoną możliwością prowadzenia przez fundację działalności. Należy bowiem pamiętać, iż dopuszczalny przedmiot działalności fundacji jest znacząco ograniczony przez ustawę o fundacji rodzinnej.
Należy wspomnieć o zasadniczej różnicy pomiędzy fundacją ustanowioną w testamencie, a fundacją powołaną na podstawie aktu założycielskiego w kontekście pokrycia funduszu. Otóż wniesienie środków na fundusz – w przypadku ustanowienia fundacji rodzinnej w testamencie – powinno nastąpić w terminie dwóch lat od dnia wpisania fundacji rodzinnej do rejestru fundacji rodzinnych, natomiast dla fundacji ustanowionej w akcie założycielskim warunkiem wpisu do rejestru jest pokrycie wspomnianego funduszu.
Statut
Statut to podstawowe narzędzie, które w perspektywie wieloletniej umożliwia efektywne zarządzanie fundacją, a jednocześnie rozsądne planowanie sukcesji. Oprócz kwestii podstawowych, które zgodnie z ustawą muszą zostać zmieszczone w statucie – takie jak nazwa, siedziba czy szczegółowy cel fundacji – warto precyzyjnie opisać zasady współpracy lub współdziałania poszczególnych organów fundacji i wytyczne dotyczące inwestowania majątku fundacji.
Ponadto statut musi wprowadzać zasady powoływania i odwoływania oraz uprawnienia i obowiązki członków organów fundacji, a także zasady reprezentacji fundacji. Ustawa pozostawia fundatorowi znaczną swobodę w zakresie formułowania powyższych zasad, dzięki czemu fundator może doprowadzić do powołania w skład organów osób, które zdaniem fundatora rzetelnie i kompetentnie będą zarządzać fundacją.
Jednocześnie warto wspomnieć, że wprowadzenie do statutu takich mechanizmów przyznawania beneficjentom świadczeń i zasad zarządzania majątkiem fundacji, które zarówno zabezpieczą następne pokolenia rodziny fundatora, jak i zagwarantują ciągłość w prowadzeniu działalności przez fundację stanowi stabilne rozwiązanie dla złożonych firm rodzinnych, dla których tradycyjne spadkobranie mogłoby stać się początkiem końca dobrze prosperującego przedsiębiorstwa.
Pozostałe czynności
Wśród innych czynności, których realizacja jest konieczna do powołania fundacji, trzeba jeszcze wskazać na obowiązek sporządzenia spisu mienia oraz ustanowienia organów fundacji rodzinnej.
W spisie mienia uwzględnione zostają prawa majątkowe wniesione do fundacji przez fundatora albo inne osoby – ze wskazaniem osoby wnoszącej mienie oraz z określeniem rodzaju i wartości każdego z wniesionych składników mienia. Fundator sporządza spis mienia wnoszonego do fundacji rodzinnej na pokrycie funduszu założycielskiego, a zarząd aktualizuje ten spis i jest odpowiedzialny za aktualność tego spisu.
Natomiast przez ustanowienie organu należy rozumieć czynności prowadzące do obsadzenia organu członkami. Dotyczy do wszystkich organów wymaganych przez statut lub ustawę.
Wpis do rejestru fundacji rodzinnych. Czas oczekiwania na rejestrację
Zrealizowanie wszelkich ustawowo wymaganych czynności do powstania fundacji uzasadnia złożenie wniosku o rejestrację fundacji z kompletem dokumentów. Zgłoszenia dokonuje się z pośrednictwem urzędowych formularzy, składanych w papierowej formie do Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim.
Z chwilą rejestracji fundacji, tj. wpisu do rejestru fundacji rodzinnych, fundacja nabywa osobowość prawną. Obecnie – w lutym 2026 r. – czas oczekiwania na rejestrację fundacji rodzinnej wynosi 12 – 14 miesięcy.
Fundacja jako odrębny uczestnik obrotu
Samodzielny uczestnik obrotu a dysponowanie mieniem
Osobowość prawna fundacji rodzinnej ma fundamentalne znaczenie dla ochrony majątku rodzinnego. Podstawowym następstwem uczynienia z fundacji zupełnie odrębnego, samodzielnego podmiotu obrotu jest to, że fundator przestaje być właścicielem mienia wniesionego do fundacji. Fundacja nabywa mienie na własność i staje się wyłącznie uprawniona do rozporządzania nim, natomiast fundator czy inne osoby mogą korzystać z tego mienia jedynie jako osoby trzecie, na zasadach wynikających z ustawy i statutu. Dodatkowo – w większości wypadku – fundator zachowuje pełną kontrolę nad wniesionym do fundacji mieniem. O ile oczywiście taka jest jego wola.
W przypadku zatem przekazania określonych składników majątkowych do fundacji, na przykład w formie darowizny czy umowy przeniesienia w wypełnieniu zobowiązań wynikających ze statutu, prawo własności tych składników nabywa fundacja i to fundacja przejmuje kompetencje do wszechstronnego dysponowania tymi składnikami.
Jeśli fundator zatem dokona zbycia kluczowych źródeł majątku na rzecz fundacji, jego śmierć nie będzie negatywnie oddziaływać na przejrzystość struktury własnościowej w odniesieniu do poszczególnych aktywów – takie oddziaływanie będzie można odnotować jedynie w stosunku do aktywów, które stanowiły składnik majątku fundatora jako osoby fizycznej w chwili jego śmierci.
Odpowiedzialność za zobowiązania
Istotną konsekwencją odrębnej podmiotowości prawnej fundacji jest brak odpowiedzialności fundatora za zobowiązania fundacji rodzinnej. Zasadniczo zależność ta zachodzi także w odwrotnym kierunku, jednak z mocy ustawy fundacja rodzinna ponosi odpowiedzialność – ograniczoną i gwarancyjną – za zobowiązania alimentacyjne fundatora.
W związku z powyższym fundacja rodzinna pozwala nie tylko efektywnie zarządzać majątkiem rodzinnym, ale również ochronić przedroszczeniami osób trzecich. Wierzyciele fundatora nie stają się wierzycielami fundacji, zatem fundator nie musi obawiać się o ewentualną odpowiedzialność fundacji z tytułu długów, które są skutkiem działań samego fundatora działającego w imieniu własnym.
Działalność gospodarcza fundacji rodzinnej
Dozwolona działalność
Doświadczenie wskazuje, że nasi klienci często zadają sobie pytanie – czy fundacja może prowadzić wszelką działalność gospodarczą? Ustawa o fundacji rodzinnej wprost dopuszcza taką możliwość. Nie jest to jednak możliwość nieograniczona – bowiem z uwagi na cele, jakim służyć ma fundacja, ustawodawca limituje zakres dozwolonej działalności do: zbywania mienia (o ile nie zostało nabyte wyłącznie w celu dalszego zbycia), udostępniania mienia (przede wszystkim na podstawie umów najmu, dzierżawy), uczestnictwa w spółkach handlowych i funduszach inwestycyjnych, spółdzielniach czy podmiotach o podobnym charakterze mających swoją siedzibę w Polsce lub za granicą, nabywania i zbywania instrumentów finansowych, papierów wartościowych czy instrumentów pochodnych, udzielania pożyczek (wyłącznie ściśle oznaczonym w ustawie podmiotom powiązanym z fundacją), obrotu zagranicznymi środkami płatniczymi w celu dokonywania płatności związanych z działalnością samej fundacji, gospodarki leśnej, produkcji przetworzonych produktów roślinnych i zwierzęcych. Działalność prowadzona w tym zakresie uprawnia do skorzystania ze zwolnienia z zapłaty podatku dochodowego od osób prawnych – w odniesieniu do dochodów uzyskiwanych z tej działalności.
Sankcyjna stawka podatku. Ukryte zyski
Powyższe ograniczenie nie oznacza, że aktywność fundacji wykraczająca poza ustawowo dopuszczalną działalności dotknięta jest sankcją nieważności.
Otóż działalność taka wiązać się będzie z dotkliwymi konsekwencjami podatkowymi i nie będzie możliwe skorzystanie z preferencyjnego opodatkowania w tym zakresie. Jeśli fundacja prowadzi działalność wykraczającą poza zakres określony w art. 5 ustawy, zobowiązana będzie do zapłaty podatku CIT w wysokości 25% od dochodów uzyskiwanych na podstawie takiej działalności.
Koniecznie należy również wskazać, iż w przypadku wypłaty tzw. ukrytych zysków, fundacja jest zobowiązana do zapłaty 15% CIT analogicznie jak przy wypłacie świadczeń na rzecz beneficjentów. Zgodnie z ustawą o podatku dochodowym od osób prawnych, takimi ukrytymi zyskami są w szczególności świadczenia realizowane na rzecz beneficjenta, fundatora lub podmiotu powiązanego z beneficjentem, fundatorem lub fundacją z tytułu usług doradczych, księgowych, prawnych czy reklamowych, pożyczki udzielone beneficjentowi na okres co najmniej 10 lat, darowizny lub inne nieodpłatne lub częściowo odpłatne świadczenia – inne niż świadczenia przewidziane w ustawie o fundacji rodzinnej – przekazane na rzecz beneficjenta, fundatora, podmiotu powiązanego z beneficjentem, fundatorem lub fundacją.
Często zadawane jest pytanie o to, czy fundacja rodzinna może pożyczać pieniądze? Działalność taka nie jest formalnie zakazana, lecz należy pamiętać, że ukrytymi zyskami są również odsetki od jakiegokolwiek rodzaju pożyczki udzielonej fundacji rodzinnej przez beneficjenta, fundatora lub podmiot powiązany z beneficjentem, fundatorem lub fundacją – co wiąże się ze opodatkowaniem stawką 15% CIT.
Indywidualna ocena każdej sprawy
Powyższe prowadzi do wniosku, że obok odrębnej osobowości niekwestionowaną zaletą fundacji jest możliwość prowadzenia przez nią działalności gospodarczej.
Jednakże daleko idące ograniczenia w prowadzeniu tej działalności prowadzą do wniosku, iż nie zawsze przekazanie biznesu do fundacji będzie korzystne czy nawet dopuszczalne. Skala różnorodności przedsiębiorstw – pod względem rodzaju prowadzonej działalności – jest wręcz nieograniczona, dlatego ocenę korzystności wniesienia przedsiębiorstwa do fundacji zawsze należy rozpatrywać in casu. Może się bowiem okazać, że możliwość jego płynnego przekazania będzie wykluczona i konieczne będzie na przykład uprzednie przekształcenie prowadzonej działalności w spółkę kapitałową.
Ponadto zawsze należy mieć na względzie przepisy ustaw innych niż ustawa o fundacji rodzinnej, które mogą wprowadzać określone wymogi czy ograniczenia w stosunku do pewnych aktywności samej fundacji, czy szerzej – wobec wszystkich uczestników obrotu prawnego. W szczególności należy pamiętać o przepisach spółek handlowych (zwłaszcza w kontekście przystępowania przez fundację do spółek), kodeksu cywilnego i ustaw podatkowych.
Organy fundacji rodzinnej i zasady zarządzania majątkiem – Statut
Odpowiadając na pytanie, jakie konkretne rozwiązania powinny zostać wdrożone, aby rejestracja fundacji w rejestrze fundacji rodzinnych przyniosła wymierne rezultaty w płaszczyźnie sukcesji majątku i jego płynnego przekazania kolejnym pokoleniom, w pierwszej kolejności trzeba podkreślić, że samo jej ustanowienie i wniesienie majątku nie są działaniami wystarczającymi do osiągnięcia długofalowych i zadowalających efektów – ani pod względem ekonomicznym, ani pod względem regulacji rodzinnych stosunków majątkowych i planowania sukcesji.
Redakcja statutu
Kluczową rolę w prowadzeniu przez fundację działalności, w tym działalności gospodarczej, pełni statut fundacji. Dokument ten powinien przede wszystkim określać cele fundacji oraz w przejrzysty sposób wprowadzać zasady mające zastosowanie do majątku fundacji, w tym zasady przeznaczania majątku na cele fundacji, zasady akumulacji majątku, ewentualne ograniczenia w zbywaniu określonych aktywów majątkowych czy też reguły przeznaczania beneficjentom składników majątkowych w przypadku śmierci fundatora. Niewątpliwie wśród zasad zarządzania majątkiem należy również wskazać na zasady determinujące wypłatę świadczeń na rzecz beneficjentów.
Sporządzając statut warto również zadbać o uregulowanie zasad działania i kompetencji poszczególnych organów fundacji – w taki sposób, który umożliwi tym organom podejmowanie czynności ukierunkowanych na optymalizację działalności prowadzonej przez fundację oraz maksymalizację efektów ekonomicznych tej działalności. Na przykład część naszych klientów decyduje się na wyłączenie możliwości wypłaty świadczeń na rzecz beneficjentów fundacji rodzinnej przez pewien okres po jej powołaniu. Wyjątkiem są tutaj świadczenia o charakterze zdrowotnym i edukacyjnym.
Zarząd
Niewątpliwie kluczowa dla funkcjonowania fundacji jest rola zarządu fundacji, odpowiedzialnego za bieżące zarządzanie fundacją i realizację działalności we wszelkich dopuszczalnych ustawowo i statutowo aspektach. To przede wszystkim działania zarządu umożliwiają bieżącą realizację celów fundacji rodzinnej i pomnażanie kapitału, który zapewni bezpieczeństwo ekonomiczne kolejnych pokoleń w rodzinie fundatora. Ponadto jest to kluczowy organ odpowiedzialny za zapewnienie płynności finansowej fundacji i jej wypłacalności – wobec tego warto zadbać o powierzenie funkcji pełnienia członka tego organu jednostkom kompetentnym i odpowiedzialnym, które z jednej strony zabezpieczą interesy beneficjentów, a z drugiej umożliwią nieprzerwany rozwój biznesu wniesionego do fundacji. Wyłącznie bowiem racjonalne gospodarowanie majątkiem, uzasadnione nie tylko chęcią uniknięcia pomniejszenia tego majątku lub jego wyczerpania, ale jego pomnażaniem, stanowi gwarancję ciągłości działania przedsiębiorstwa w rękach kolejnych pokoleń rodziny fundatora.
Zgromadzenie beneficjentów
Zgromadzenie beneficjentów, tak jak zarząd, jest organem działającym w ramach każdej fundacji rodzinnej. Rolą tego organu jest zagwarantowanie ciągłości działania fundacji, przede wszystkim w związku z kompetencją do powoływania członków innych organów oraz sprawowanie funkcji kontrolnych, m.in. w ramach uprawnienia do zatwierdzenia sprawozdań finansowych czy udzielania absolutorium członkom zarządu.
Warto zaznaczyć, że choć ustawa wprost przewiduje takie kompetencje zgromadzenia jak ustanawianie likwidatora albo likwidatorów w sytuacji, gdy fundacja rodzinna w organizacji nie ma zarządu, wyznaczanie niezależnego audytora albo zespołu audytorów, czy powoływanie i odwoływanie członków rady nadzorczej po śmierci fundatora, to statut może przyznać temu organowi również szereg innych uprawnień, wprowadzając adekwatne mechanizmy zabezpieczania majątku rodzinnego biznesu.
Organ nadzoru
Trzecim organem funkcjonującym w strukturach fundacji jest rada nadzorcza, obowiązkowa dla fundacji, w których liczba beneficjentów przekracza 25 osób, fakultatywna dla pozostałych fundacji. Jest to organ kontrolny, jego podstawową funkcją jest nadzór nad zarządem fundacji – pod względem zgodności działań tego organu z przepisami prawa i postanowieniami statutu. Mając wgląd we wszelkie dokumenty i sprawozdania fundacji, organ nadzorczy może dokonywać wnikliwej analizy zasadności poszczególnych działań realizowanych przez zarząd, w szczególności z perspektywy rozsądnego gospodarowania majątkiem fundacji.
Wymaga zaznaczenia, że niewykonanie obowiązku przedstawienia informacji, dokumentów lub sprawozdań na żądanie rady może wiązać się z odpowiedzialnością organizacyjną osób obowiązanych do wykonania tego obowiązku. Ponadto, jeżeli fundacja rodzinna poniesie szkodę na skutek uchybień w zakresie udzielenia informacji lub przedstawienia dokumentów, osoby zobowiązane ponoszą odpowiedzialność odszkodowawczą za wyrządzoną szkodę.
Tak jak zgromadzeniu beneficjentów i zarządowi, tak organowi nadzoru można przyznać dodatkowe kompetencje, nieprzewidziane w samej ustawie, a pozwalające na wzmocnienie wewnętrznych struktur i utrzymanie rzetelności działań realizowanych przez fundację.
Ze względu na znaczną odpowiedzialność spoczywającą na radzie nadzorczej i wadze kompetencji przez nią sprawowanych, fundator powinien zadbać, aby w organie tym funkcje sprawowały osoby odznaczające się profesjonalizmem w wypełnianiu swoich obowiązków. O ile oczywiście zdecyduje się na powołany rady nadzorczej.
Podział kompetencji
Optymalny sposób zarządzania majątkiem fundacji uwarunkowany jest przede wszystkim klarownym podziałem kompetencji między wymienionymi wyżej organami, a jednocześnie pewnym stopniem współdziałania tych organów w toku podejmowania kluczowych dla fundacji decyzji.
Warto rozważyć wprowadzenie do statutu postanowień, na podstawie których zarząd uprawniony będzie do określonych działań po podjęciu w tym zakresie uchwały przez zgromadzenie beneficjentów czy ustanowienie na rzecz zgromadzenia uprawnienia do decydowania o wypłacie świadczeń na rzecz beneficjentów – z pozostawieniem zarządowi do wykonania jedynie czynności formalno-praktycznych dotyczących takich wypłat, bądź wprowadzenie postanowienia, że zarząd jest obowiązany uzyskać zgodę rady nadzorczej przed dokonaniem określonej czynności.
Pominięcie wszechstronnego uregulowania działania organów i umożliwienie im działania na zasadach ogólnych wynikających z ustawy nie wydaje się odpowiednim rozwiązaniem przy planowaniu sukcesji w ramach fundacji rodzinnej, bowiem postanowienia ustawowe cechują się znacznym stopniem ogólności i wprowadzają normy o charakterze uniwersalnym. Natomiast każda fundacja odznacza się swoją specyfiką i określonymi relacjami rodzinnymi, dlatego warto starannie zaprojektować postanowienia statutu, w szczególności wówczas, gdy fundacja ma stanowić formę kontynuacji rodzinnego biznesu.
Pozostałe postanowienia statutu
Bardzo często stosowanym przez nas rozwiązaniem dla naszych klientów jest pozostawienie samemu fundatorowi możliwie najszerszych uprawnień zarządczo – decyzyjnych, co zapewnia fundatorowi zachowanie kontroli nad biznesem wniesionym do fundacji.
Jednocześnie w takim przypadku postanawia się, że określone kompetencje poszczególnych organów aktualizują się dopiero po śmierci fundatora. Dobrym przykładem takiej praktyki jest uprawnienie do powoływania członków zarządu – uprawnienie to przyznawane jest fundatorowi, a dopiero po jego śmierci – beneficjentom uprawnionym do udziału w zgromadzeniu.
Ponadto reguły zarządzania majątkiem rodzinnym mogą stanowić pochodną nie tylko sposobu działania poszczególnych organów, ale również przewidzianych w statucie reguł realizacji świadczeń na rzecz beneficjentów. To właśnie przez wprowadzanie maksymalnych czy minimalnych progów wypłat, warunków lub terminów wypłat czy zasad reinwestowania majątku można ochronić majątek firm rodzinnych przed rozdrobnieniem.
Niewątpliwie wdrożenie takich postanowień, jak: zastrzeżenie przeznaczenia rokrocznie co najmniej 20% dodatniego wyniku finansowego fundacji na inwestowanie w określone mienie, uzależnienie otrzymywania świadczeń na rzecz danego beneficjenta od osiągnięcia określonego wykształcenia czy umiejętności, uwarunkowanie możliwości pełnienia funkcji w organach fundacji od nabycia oznaczonych, formalnie potwierdzonych kompetencji są dobrym rozwiązaniem wybieranym przez naszych klientów. To tylko niektóre spośród licznych przykładów działań mających wymiar wysoce praktyczny w zabezpieczeniu sytuacji majątkowej fundacji i zapewnieniu sprawowania władzy w fundacji spośród rozwiązań wybieranych przez naszych klientów.
Kontrola organów podatkowych
Warto pamiętać, że skonstruowanie postanowień statutu w sposób nie tylko zgodny z obowiązującymi przepisami, w szczególności przepisami ustawy o fundacji rodzinnej, ale również w sposób jasny i przejrzysty, niebudzący wątpliwości w szczególności co do świadczeń należnych beneficjentom i zasad ich przyznawania, będzie pełnić kluczową rolę w przypadku ewentualnych czynności kontrolnych ze strony organów podatkowych.
Na żądanie organu Krajowej Administracji Skarbowej fundacja rodzinna przekazuje w terminie wyznaczonym przez organ KAS dane zawarte na liście beneficjentów, spis mienia oraz informacje o świadczeniach lub mieniu przekazanym w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, w tym ich rodzaju, wysokości świadczeń lub wartości mienia, terminie i sposobie spełnienia świadczeń lub przekazaniu mienia. Określone zatem ustawowo obowiązki fundacji wobec organów podatkowych sprawiają, że konieczne jest zadbanie o staranne przygotowanie statutu – kluczowego dokumentu dla funkcjonowania fundacji.
Pomimo, że obowiązki fundacji wobec KAS mają charakter obowiązków wyłącznie informacyjnych, to konsekwencje naruszenia tych obowiązków mogą okazać się dotkliwe – ustawa przewiduje w takim przypadku sankcję w postaci kary grzywny. Informacje, których może domagać się KAS, to informacje potrzebne do ustalenia prawidłowości wykonania obowiązków publicznoprawnych w zakresie podatków. Stąd też warto zadbać o transparentność zasad przyznawania świadczeń, która uchroni fundację przed dalszymi czynnościami kontrolnymi i zakwestionowaniem prawidłowości rozliczeń z fiskusem.
Beneficjenci i wypłata świadczeń w fundacji rodzinnej
Pierwszorzędne znaczenie w regulacji stosunków majątkowych w ramach fundacji ma ustanowienie reguł wypłaty świadczeń na rzecz beneficjentów. Tylko równowaga pomiędzy środkami przeznaczanymi na świadczenia dla beneficjentów, a środkami przeznaczanymi na prowadzenie przez fundację działalności oraz gromadzenie majątku, pozwoli na kontynuację biznesu i ochronę dorobku fundatora.
Kto może stać się beneficjentem?
Zasadnicze pytanie brzmi: kto może otrzymać status beneficjenta fundacji? Beneficjent to osoba fizyczna lub organizacja pozarządowa prowadząca działalność pożytku publicznego, która zgodnie ze statutem fundacji może otrzymać świadczenie od fundacji rodzinnej lub mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej. Beneficjentem może zostać zatem dowolna osoba trzecia. Również sam fundator może posiadać status beneficjenta. Przyznanie danemu podmiotowi uprawnień beneficjenta jest niezależne od powiązań rodzinnych z fundatorem, beneficjentem może być osoba niespokrewniona ani niespowinowacona z fundatorem. Jednakże stopień pokrewieństwa ma fundamentalne znaczenie na gruncie przepisów ustaw podatkowych, w związku z ustalaniem obowiązków podatkowych w następstwie spełnienia świadczeń na rzecz danego beneficjenta.
Świadczenia beneficjenta
Zasady realizacji świadczeń
Na uwagę zasługuje fakt, że ustawa o fundacji rodzinnej wprowadza znaczną dowolność w płaszczyźnie definiowania świadczeń na rzecz beneficjentów i warunków ich przyznawania. W praktyce często stosowanym zabiegiem jest uzależnienie przyznania świadczeń beneficjentowi od osiągnięcia określonego wieku czy ukończenia studiów na ściśle oznaczonym kierunku lub konkretnej uczelni. Różne zasady mogą zostać wprowadzone również w odniesieniu do samych zasad wypłaty świadczeń. Może to być wypłata na rachunek bankowy beneficjenta bądź dokonanie płatności przez fundację, w celu udostępniania beneficjentowi określonych świadczeń np. związanych ze zdrowiem czy edukacją, bezpośrednio za towary lub usługi związane z tymi płaszczyznami życia.
Ponadto świadczenia mogą przybrać formę nie tylko pieniężną. Często spotykaną formą realizacji świadczeń jest udostępnianie mienia fundacji, przykładowo udostępnianie do zamieszkania nieruchomości stanowiącej własność fundacji.
Opodatkowanie świadczeń
Spełnianie świadczeń na rzecz beneficjentów wiąże się z obowiązkiem zapłaty przez fundację 15% CIT, lecz nie powoduje obowiązku zapłaty podatku dochodowego od osób fizycznych – w przypadku spełniania świadczeń na rzecz fundatora lub beneficjentów, którzy w stosunku do fundatora są osobami z tzw. zerowej grupy podatkowej.
Z kolei beneficjenci należący do I lub II grupy podatkowej z fundatorem zobowiązani będą do zapłaty 10% PIT, natomiast inni beneficjenci będą musieli zapłacić 15% PIT.
Planując zatem czynności mające doprowadzić do przeniesienia dotychczasowej działalności przedsiębiorcy i zgromadzonego majątku do fundacji rodzinnej, warto uwzględnić również rozmiar potencjalnych obowiązków podatkowych. Jednocześnie wymaga podkreślenia, że wypłata świadczeń na rzecz beneficjentów nie powoduje obowiązku zapłaty składek ZUS ani innych niż wymienione zobowiązań publicznoprawnych.
Ograniczenia w sposobie przeznaczania majątku
Znaczna swoboda (lecz nie całkowita dowolność) dotyczy również formułowania zasad podziału wyniku finansowego osiągniętego przez fundację w danym roku obrotowym. Zasadniczo proporcje przeznaczenia zysku fundacji na określone cele mogą zostać ustalone w autonomiczny sposób, tj. statut może przewidywać, tytułem przykładu, iż 50% zysku przeznaczane jest na świadczenia na rzecz beneficjentów, 10% zysku na kapitał zapasowy, a pozostałe 40% na działalność związaną z pomnażaniem mienia. Jednakże zawsze, gdy w przeszłości fundacja wypracowała stratę, osiągnięty później zysk musi w odpowiedniej części zostać przeznaczony na pokrycie tej straty. Ponadto spełnienie świadczenia na rzecz beneficjenta fundacji rodzinnej nie może zagrażać wypłacalności fundacji wobec jej wierzycieli. Niewątpliwie są to mechanizmy pozwalające ochronić majątek przed jego nieroztropnym zarządzaniem i umożliwiające zachowanie płynności finansowej oraz wypłacalności względem osób trzecich.
W każdym przypadku warto zadbać o to, aby postanowienia statutu były na tyle starannie przemyślane i sformułowane by nie pozostawiały miejsca do różnorodnej interpretacji ani nie generowały wątpliwości co do sposobu zarządzania majątkiem.
Przejrzysta redakcja postanowień statutu pozwala zapobiec rodzinnym konfliktom – poprzez ustalenie konkretnych świadczeń na rzecz konkretnych osób, z jednoznacznymi warunkami spełniania świadczeń można osiągnąć czytelny schemat uprawnień poszczególnych osób. Zachowaniu rodzinnego ładu i ekonomicznemu zabezpieczeniu przyszłych pokoleń służyć będzie również sformułowanie klarownych wytycznych co do inwestowania majątku w działalność rozwojową.
Jak wykorzystać fundację rodzinną do przekazania biznesu kolejnym pokoleniom?
Wiedząc już, że fundacja rodzinna ma osobowość prawną, a przeniesienie przez fundatora majątku do fundacji zabezpiecza ten majątek przed ustawowymi lub testamentowymi zasadami spadkobrania w przypadku śmierci fundatora, warto rozważyć, czy fundacja rodzinna naprawdę jest narzędziem, które zapewniapłynne przekazanie kolejnym pokoleniom majątku i biznesu, zbudowanych za życia fundatora?
Przekazanie majątku do fundacji
Przekazanie majątku na rzecz fundacji nie powoduje konsekwencji podatkowych (wyjątkiem może być podatek VAT), a fundacja rodzinna, prowadząc działalności dozwoloną przez ustawę, jest zwolniona z podatku dochodowego od osób prawnych. Co oznacza to w praktyce?
Uzyskiwanie przez fundację dochodów z takiej działalności nie powoduje obowiązku zapłaty CIT – zatem preferencyjne opodatkowanie powoduje, że jeszcze większe są zasoby, które mogą zostać wykorzystane w toku prowadzenia działalności.
Wprowadzenie majątku do fundacji w praktyce
Prowadzenie własnej firmy może przybrać różnorodne formy, a wielość czynności, które składają się na działanie i rozwój danego przedsiębiorstwa sprawia, że niemożliwym jest omówienie każdej z nich. Niemniej, warto pochylić się nad formami aktywności kluczowymi dla prowadzenia przedsiębiorstwa, które mogą być kontynuowane w ramach działalności takiej jednostki, jaką jest fundacja rodzinna.
Uczestnictwo w spółkach
Przekazanie do fundacji udziałów lub akcji, a także ogółu praw i obowiązków w spółkach prawa handlowego stanowi skuteczną metodę zapobieżenia rozdrobnieniu, które mogłoby nastąpić w przypadku spadkobrania w odniesieniu do tych składników majątkowych. W przypadku spółek osobowych, jeżeli umowa spółki stanowi, że prawa zmarłego wspólnika służą wszystkim spadkobiercom wspólnie, do wykonywania tych praw spadkobiercy powinni wskazać spółce jedną osobę.
Niewątpliwe jest to podatny grunt dla zarzewia rodzinnych konfliktów, szczególnie przy wielości spadkobierców. Podobnie może być w przypadku, gdy udziały czy akcje zostaną poddane zasadom ustawowego spadkobrania. Jeżeli spadkobierców jest kilku, a udziały czy akcje nie zostały między nich podzielone, przysługują im udziały wspólnie – co oznacza, że prawa wspólnika wykonują łącznie. Skutecznym środkiem zapobieżenia tym sytuacjom na wypadek śmierci fundatora jest wniesienie ogółu praw i obowiązków, udziałów czy akcji do fundacji. Ponadto warto podkreślić, że fundacja umożliwia koncentrację w ramach jednego podmiotu prawa spółek z grup kapitałowych, tak polskich, jak i zagranicznych.
Nieruchomości
Rozsądnym rozwiązaniem może być również przekazanie do fundacji nieruchomości mających związek z prowadzoną przez fundatora działalnością o ile nie są one udostępniane podmiotom powiązanym. Jest to sposób na ochronę tego rodzaju aktywów przed niekorzystną zmianą proporcji właścicielskich – z jednej osoby fundatora samodzielnie zarządzającego nieruchomościami, na wielość spadkobierców, którzy mogą nie być zgodni co do sposobu sprawowania pieczy nad nieruchomościami i ich wykorzystaniem w ramach kontynuacji biznesu spadkodawcy.
Przeniesienie praw i obowiązków z kontraktów biznesowych
Warto również rozważyć cesję na fundację określonych umów zawartych w ramach przedsiębiorstwa fundatora. Działalność taka wymaga analizy każdego kontraktu z osobna, a także negocjacji z pozostałymi stronami poszczególnych kontraktów, niemniej w perspektywie wieloletniej taki wysiłek może przynieść wymierne rezultaty i zagwarantuje ciągłość działania firmy niezależnie od okoliczności mających wpływ bezpośrednio na osobę samego fundatora.
Ryzyko konfliktów rodzinnych argumentem za założeniem fundacji
W każdym przypadku sytuacji rodzinnej, w której funkcjonuje przedsiębiorca i wielość spadkobierców takiego przedsiębiorcy, warto rozważyć, czy pozostawienie przedsiębiorstwa w rękach tych spadkobierców – między którymi zawsze istnieje potencjalne ryzyko konfliktu – może doprowadzić do utraty kontroli nad przedsiębiorstwem, a następnie do zaprzepaszczenia efektów wieloletniego wysiłku i pracy spadkodawcy? Twierdząca odpowiedź na to pytanie skłania do wniosku, że korzystnym rozwiązaniem może okazać się założenie fundacji rodzinnej i przekazanie biznesu właśnie do fundacji.
Warto podkreślić, że gromadzenie majątku i prowadzenie działalności przez fundację pozwala nie tylko na zapewnienie płynności finansowej i wypłatę świadczeń na rzecz beneficjentów, ale również umożliwia finansowanie aktywności związanych z samym działaniem fundacji, np. wynagrodzeń dla członków organów, kosztów obsługi prawnej czy księgowej. Stąd uzasadnione jest twierdzenie, że dobrze prosperująca fundacja jest jednostką samowystarczalną – co dodatkowo podkreśla wspomniana wcześniej odrębna osobowość prawna fundacji.
Powyższe uwagi prowadzą do wniosku, że fundacja rodzinna, niezależnie od znacznego potencjału do efektywnej kontynuacji biznesu, niejednokrotnie staje się wyrazem długoterminowego planu sukcesyjnego fundatora i pozwala wyrazić oraz zastosować w praktyce wolę fundatora znacznie skuteczniej niż testament.
Działalność niedozwolona a składniki majątku
Gdy fundator przekazuje majątek do fundacji, zawsze powinien mieć na uwadze, że fundacja rodzinna może prowadzić działalność jedynie w ograniczonym zakresie. Każdy rodzaj działalności innej niż działalność wskazana wprost w ustawie wiązać się będzie z naliczeniem tzw. sankcyjnej stawki podatku CIT w wysokości 25% (niezależnie od późniejszego „dodatkowego” opodatkowania świadczeń beneficjentów). Ograniczenia przy prowadzeniu działalności operacyjnej w ramach fundacji należy niewątpliwie postrzegać jako jedną z największych wad fundacji – bowiem dotychczasowa działalność fundatora może nie przystawać do dozwolonej ustawowo działalności fundacji, co skutkuje rezygnacją z przenoszenia majątku do fundacji lub wymusza zmianę dotychczasowego przeznaczenia składników majątkowych w związku z ich wniesieniem do fundacji rodzinnej.
Sukcesja z wykorzystaniem fundacji rodzinnej – praktyczny scenariusz
Dla zobrazowania dotychczasowych rozważań, przeanalizujmy przykładowy scenariusz przedsiębiorcy, wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, który chce, by biznes przeszedł na jego dzieci. Jednocześnie przedsiębiorca pragnie uniknąć ryzyka rozdrobnienia majątku, które niesienie ze sobą tradycyjne spadkobranie. Uczestnictwo w spółce jest dla przedsiębiorcy podstawowym źródłem dochodów i umożliwia prowadzenie na szeroką skalę działalności gospodarczej.
Umowa spółki
W pierwszej kolejności należy przeanalizować postanowienia umowy spółki. Skoncentrować należy się przede wszystkim na postanowieniach dotyczących możliwości zbywania udziałów i ewentualnych ograniczeniach związanych z wystąpieniem ze spółki. Częstokroć wymagana jest zgoda zarządu lub zgromadzenia wspólników na zbycie udziałów, a także przewidziane jest prawo pierwszeństwa nabycia udziałów dla pozostałych wspólników. Aby nie narazić się na ewentualną odpowiedzialność wobec spółki, należy zadbać o pozyskanie odpowiednich dokumentów i zachowanie stosownych terminów, które wynikają z umowy spółki. Dopiero spełnienie wszelkich wymogów ustawowych i umownych daje gwarancję, że zbycie udziałów jest skuteczne i nie zostało dokonane z pokrzywdzeniem praw osób trzecich.
Postanowienia statutu fundacji rodzinnej
Jednocześnie w toku analizy umowy spółki należy zastanowić się nad brzmieniem statutu przyszłej fundacji rodzinnej. W naszym przykładzie przedsiębiorca chce przekazać podstawowe źródło dochodu rodzinnego swoim dzieciom, zatem postanowienia statutu powinny uwzględniać odpowiednie reguły zarządzania majątkiem i wypłaty świadczeń, tj. powierzenie dzieciom, od samego początku istnienia fundacji lub dopiero po śmierci fundatora, uprawnień zarządczych fundacji, a jednocześnie uprawnienie do otrzymywania świadczeń, których podstawowym źródłem finansowania mają być zyski z uczestnictwa w spółce.
Ponadto, aby chronić majątek fundacji przed roztrwonieniem, warto wprowadzić stosowne ograniczenia w zbywaniu udziałów wniesionych do fundacji oraz zobligować organy fundacji do przeznaczania określonej części zysku fundacji na poczet działalności gospodarczej.
Zbycie udziałów
W kolejnym kroku należy przeprowadzić transakcję zbycia udziałów. Może być to czynność realizowana w wykonaniu postanowień statutu fundacji – na pokrycie funduszu założycielskiego, bądź niezależnie od statutu, na przykład na podstawie umowy darowizny czy umowy sprzedaży.
Zbycie udziałów powoduje obowiązek zaktualizowania księgi udziałów spółki, której udziały są zbywane, a także sporządzenia odpowiednich zawiadomień oraz dokonania zgłoszenia zmiany wspólnika w rejestrze przedsiębiorców KRS. Konieczne jest również dokonanie zgłoszenia aktualizacyjnego w CRBR. Ponadto niezbędne będzie zaktualizowanie spisu mienia fundacji.
Wypłata dywidendy i świadczeń
W następstwie czynności zbycia udziałów fundacja uzyskuje status wspólnika spółki i nabywa wszelkie uprawnienia z tym związane, w szczególności uprawnienie do otrzymywania dywidendy. W związku z preferencyjnym opodatkowaniem, otrzymanie przez fundację dywidendy nie będzie skutkować powstaniem po stronie fundacji obowiązku podatkowego.
Skutki podatkowe związane będą dopiero z wypłatą świadczeń na rzecz beneficjentów. Skoro przedsiębiorcy zależy na przekazaniu biznesu dzieciom i to dzieci mają być osobowym trzonem fundacji, wypłata świadczeń na ich rzecz spowoduje jedynie obowiązek zapłaty przez fundację 15% podatku CIT. Z kolei inwestowanie środków pozostałych po rozdysponowaniu świadczeń do beneficjentów i pokryciu ewentualnej straty z lat ubiegłych będzie możliwe w zakresie, w jakim ustawa dopuszcza prowadzenie działalności gospodarczej przez fundację. Dochody z takiej działalności skorzystają ze zwolnienia podatkowego.
Uczestnictwo fundacji w spółce
Tak jak wyżej wspomniano, wskutek nabycia udziałów fundacja staje się pełnoprawnym wspólnikiem spółki i może wykonywać wszelkie uprawnienia, które przysługiwały zbywcy udziałów (z wyjątkiem uprawnień ściśle związanych z osobą wspólnika), w szczególności może uczestniczyć w zgromadzeniach wspólników czy zaskarżać uchwały. Jednocześnie fundacja wykorzystuje potencjał inwestycyjny, jaki wynika z udziału w zysku spółki i może rozwijać własną działalność.
W przedstawionym wyżej hipotetycznym stanie faktycznym śmierć fundatora pozostanie prawnie irrelewantna dla stosunków własnościowych w spółce i działalności samej fundacji – pod warunkiem, że postanowienia statutu zostały odpowiednio skonstruowane. Efektem przeniesienia kluczowych składników majątku przedsiębiorstwa do fundacji jest zabezpieczenie integralności firmy, ochrona majątku przed roszczeniami osób trzecich oraz zapewnienie beneficjentom regularnych wypłat.
Podsumowanie – fundacja rodzinna jako narzędzie sukcesji i ochrony biznesu
Możliwość prowadzenia przez fundację rodzinną działalności gospodarczej oraz znaczna swoboda w redakcji postanowień statutu fundacji sprawiają, że założenie fundacji może być skutecznym sposobem na ochronę majątku i płynne przekazanie biznesu, także w kontekście sukcesji dorobku fundatora.
Najistotniejszymi zaletami fundacji są niewątpliwie przewidziane przez ustawodawcę optymalizacje podatkowe w zakresie działalności fundacji i spełniania świadczeń na rzecz beneficjentów, a także zwiększenie prawdopodobieństwa wyeliminowania sporów spadkowych i możliwość zadbania o bezpieczeństwo przyszłych pokoleń fundatora.
Poszukując skutecznego rozwiązania, które umożliwi strategiczne zarządzanie majątkiem i ochronę firmy rodzinnej warto rozważyć powołanie do życia fundacji rodzinnej, która może stanowić kompleksowe rozwiązanie dla zróżnicowanych potrzeb przedsiębiorcy. Niewątpliwie skorzystanie z pomocy specjalistów, w szczególności w dziedzinie doradztwa prawnego i podatkowego, umożliwi efektywne zaplanowanie sukcesji biznesu w ramach fundacji.
